İran Sineması ve En İyi İran Filmleri

Sessiz ama sarsıcı, yalın ama derin… İran sineması, dev prodüksiyonlara ya da görkemli efektlere ihtiyaç duymadan sinemanın ne kadar güçlü olabileceğini gösteren en etkileyici örneklerden. Üstelik sansür, sınırlı bütçeler ve katı toplumsal kurallar derken, İran sineması tam da bu baskıların içinden dünyanın en özgün ve etkileyici film dilini yaratmayı başardı. Çoğu zaman bir çocuğun yolculuğu, küçük bir aile krizi ya da sıradan bir şehir günü üzerinden ilerleyen bu filmler; adalet, vicdan, özgürlük ve insan ilişkileri gibi evrensel meseleleri incelikli bir şekilde anlatıyor. Gündelik hayatın içinden çıkan İran filmleri çoğu zaman bağırmıyor, ama izleyiciyi derinden sarsmayı başarıyor. Kısacası sessiz ama etkisi büyük filmler arıyorsanız doğru yerdesiniz. Bu listede mutlaka izleyin dediğimiz en iyi İran filmleri bir arada! 

İran Sinemasına Genel Bakış

İran sinemasının dünya sahnesinde dikkat çekmesi aslında biraz “kısıtlamalardan doğan yaratıcılık” hikayesi. 1980’lerin sonu ve 90’larda ortaya çıkan yeni kuşak yönetmenler, İran Devrimi sonrasında büyük bütçeler veya görkemli prodüksiyonlar yerine yalın ama hayatın içinden güçlü hikayeler anlatmayı seçti. Sonuç? Küçük ölçekli filmler ama dev etkiler.

Bu dönemde ortaya çıkan İran Yeni Dalgası, dünya sinemasının en özgün akımlarından. Abbas Kiyarüstemi minimal anlatımıyla, Jafar Panahi toplumsal eleştirileriyle uluslararası sinema dünyasının radarına girdi. Filmler bir anda dünyanın en önemli festivallerinde konuşulmaya başladı ve İran sineması, “festival sineması” denince akla gelen ilk ülkelerden biri haline geldi.

2000’lerden sonra ise Asghar Farhadi gibi yönetmenlerle İran filmleri daha geniş kitlelere ulaştı. Farhadi’nin aile ilişkileri ve ahlaki ikilemler üzerine kurduğu güçlü dramaları, İran toplumunu anlatırken aynı zamanda evrensel insan meselelerine dokundu.

Bugün İran sineması yalın anlatımı, güçlü karakterleri ve izleyiciyi düşünmeye zorlayan hikayeleriyle dünya sinemasının en saygın ve özgün geleneklerinden biri olarak kabul ediliyor.

İran Sinemasını Özel Kılan Ne?

İran sinemasını farklı yapan şey aslında tam olarak şu: çok küçük hikayelerle çok büyük şeyler anlatabilmesi. Bu filmler genellikle küçük olaylara odaklanıyor: kaybolan bir ayakkabı, bir çocuğun arkadaşına ulaşma çabası, bir aile içi tartışma ya da sıradan bir şehir günü… İlk bakışta oldukça basit görünen bu hikayeler, birkaç sahne sonra insanı adalet, vicdan ve özgürlük gibi büyük sorularla baş başa bırakabiliyor.

Birçok İran filmi, sembolik ve metaforik bir anlatıma sahip. Sakin ve doğal tempodaki filmler, doğudan politik mesajlar vermek yerine, karakterlerin bakışları, sessizlikler ve küçük detaylar konuşuyor. Ahlaki sorular sormayı seven İran sineması, net bir doğru ya da yanlış sunmak yerine, izleyiciyi düşünmeye zorlayan gri alanlarla baş başa bırakıyor.

Ayrıca İran sinemasında gerçekçilik çok güçlü bir yer tutuyor. Doğal ışık kullanımı, amatör oyuncular ve sade mekanlar sayesinde filmler son derece gerçek bir atmosfer yaratırken, izleyici karakterlerle daha kolay bağ kurabiliyor. 

Belki de bu yüzden İran sineması bu kadar etkileyici: Gösterişli değil, ama dürüst. Gürültülü değil, ama akılda kalıcı. Ve çoğu zaman film bittikten sonra asıl hikaye izleyicinin kafasında devam ediyor.

En İyi İran Filmleri

İran sineması güçlü ve unutulmaz filmlerle dolu. Ancak bazı yapımlar hem festival başarıları hem de sinema tarihindeki etkileriyle öne çıkıyor. Abbas Kiyarüstemi, Asghar Farhadi, Jafar Panahi ve Majid Majidi gibi yönetmenlerin filmleri, İran sinemasının anlatım gücünü ve karakterini en iyi yansıtan örneklerden. Hadi gelin hep birlikte en iyi İran filmleri neler birlikte bakalım. 

Bir Ayrılık / Jodaeiye Nader az Simin (2011) | IMDb: 8.3

Bir evlilik krizi mi izliyoruz, yoksa bir ülkenin ahlaki çöküş provası mı? En iyi İran filmleri denince ilk akla gelen usta yönetmen Asghar Farhadi filmlerinden Bir Ayrılık, modern İran’ın orta sınıf bir ailesi üzerinden ilerliyor. Simin ülkeyi terk etmek isterken, Nader hasta babasını bırakmayı reddediyor. Bu gerilim, eve gelen bakıcıyla yaşanan bir krizle birlikte hukuki ve ahlaki bir çıkmaza dönüşüyor. Herkes haklı. Herkes suçlu ve en kötüsü: izleyici de karar veremiyor. Filmde İran bürokrasisi arka planda usulca nefes alırken, film bize şunu söylüyor: Gerçek, taraf tutmaz; insanlar tutar. 

Bir boşanma hikayesinden çok, sistemin içinde sıkışmış insanların hikayesini anlatan Bir Ayrılık, Oscar’da En İyi Yabancı Film, Altın Küre’de En İyi Yabancı Film seçildi. Berlin Film Festivali’nde Altın Ayı kazandı. Hiçbiri de “iyi film” olduğu için değildi; Batı’ya “egzotik İran” göstermediği ve ahlaki gri alanları Hollywood’dan daha dürüst gösterdiği içindi. 

Cennetin Çocukları / Bacheha-ya aseman (1997) | IMDb: 8.2

Dramatik ama asla manipülatif olmayan bir Majid Majidi filmi Cennetin Çocukları, Oscar’a aday olan ilk İran filmi olarak, tartışmasız en iyi İran filmleri arasında. Küçük bir kızın ayakkabısının kaybolmasıyla başlayan hikaye, kardeşler arasında kurulan sessiz bir dayanışmaya dönüşüyor; aynı ayakkabıyı dönüşümlü kullanarak okula gitmeye çalışan iki çocuk üzerinden, yoksulluk ama daha çok onur anlatılıyor. 

Uluslararası birçok festivalden ödüllerle dönen Cennetin Çocukları, çocukların gözünden sert ve umutlu bir İran sineması arayanlara göre. Usulca kalbi sıktığını da söylemiş olalım. 

Close-up / Nema-ye nazdik (1990) | IMDb: 8.2

İran sineması denince akla gelen isimlerden Abbas Kiyarüstemi filmi Close-up, kimlik, temsil ve sinemanın gerçeklikle ilişkisi üzerine düşündürücü bir çalışma. Gerçek bir olaydan yola çıkan film, “film içinde film” kafasında bir yapım. Gerçek bir dolandırıcılık vakası. Ünlü bir yönetmen olduğunu iddia ederek bir aileyi kandıran yönetmen, yakalanıyor ve mahkeme süreci film olarak karşımıza çıkıyor. Üstelik gerçek kişilerle. 

Kiyarüstemi, ustaca bu gerçek olayı belgesel ve kurmaca olarak sunuyor. Gerçek mi kurgu mu? Belgesel mi film mi? İran sineması burada “gerçeklik nedir?” diye felsefi bir çay koyuyor önümüze. Yavaş tempolu ama fikir yoğun filmlerden hoşlanıyorsanız, izlemeniz gereken Abbas Kiyarüstemi filmlerinden. 

Cennetin Rengi / Rang-e khoda (1999) | IMDb: 8.1

Cennetin Rengi, görme engelli küçük bir çocuğun yaz tatilinde köyüne dönüşü ve babasıyla kurduğu kırılgan ilişki anlatılıyor. Baba, oğlunu “yük” olarak görürken; çocuk doğayı dokunarak, seslerle ve sezgileriyle deneyimliyor. Evet, görmeyen bir çocuğun dünyasına şahit olurken, aslında en kör olanın baba olduğunu anlıyoruz. 

İnanç, utanç ve toplumsal baskı temalarını güçlü bir doğa sinematografisi eşliğinde işleyen Cennetin Rengi, sessiz ama derin bir aile dramı. Politik mi? Hem de nasıl. Ama slogan atmadan. Baba-oğul dramı izlemekten korkmuyor ve görsel anlatımı ön planda olan filmler seviyorsanız en iyi İrann filmleri arasında listenizde olması gereken bir yapım. 

Arkadaşımın Evi Nerede? / Khane-ye doust kodjast? (1987) | IMDb: 8.1

En iyi İran filmleri listemize bir başka Abbas Kiyarüstemi filmi ile devam ediyoruz: Arkadaşımın Evi Nerede? Bir çocuğun yanlışlıkla aldığı defteri sahibine ulaştırmak için çıktığı yolculuğu anlatan film, ilk bakışta “basit” görülebilir. Oysa o yol, İran kırsalının, otoritenin, çocuk psikolojisinin ve ahlakın güçlü bir metaforu. 

Bir çocuğun küçük bir sorumluluk hissi, yetişkinlerin koca sisteminden daha insancıl… Evet, devrim bazen bir defter taşımak. Eğer minimalist sinema seviyor ve “küçük hikaye, büyük sembol” ilginizi çekiyorsa Arkadaşımın Evi Nerede? İran sineması içinde nefis bir örnek. Ayrıca Abbas Kiyarüstemi sinemasına başlamak isteyenler için de ideal. 

Kaplumbağalar da Uçar / Lakposhtha parvaz mikonand (2004) | IMDb: 8.0

Irak sınırında bir Kürt mülteci kampında yaşayan çocukların hikayesine gidiyoruz… 2003 Irak Savaşı’nın hemen öncesi. Geçimini mayın toplayarak sağlayan çocuklar. Evet, yanlış okumadınız: çocuklar ve mayınlar. Kaplumbağalar da Uçar filminde savaş cephede değil; çocuk bedenlerinde ve ruhlarında yaşanıyor. Çocukluk burada oyun değil, hayatta kalma pratiği.

Neredeyse belgesel gerçekliğinde bir dünya kuran İranlı Kürt yönetmen Ghobadi, filmde savaşı romantize etmiyor, umut satmıyor. Gerçekliğin sert yüzünü gösteriyor. Evet, kaplumbağalar uçamaz ama çocuklar hayal etmek zorunda; çünkü burada başka seçenek yok. Orta Doğu coğrafyasına çocuk perspektifinden bakmak isteyenler için öneriyoruz. Yalnız unutmayın ki asla kolay bir izleme deneyimi değil.

Editör Notu: Irak’ta çekilen ilk uzun metrajlı filmlerden biri olmasıyla da tarihsel bir önem taşıyan Kaplumbağalar da Uçar, Berlin Film Festival’nde Barış Ödülü kazanmıştı. 

Serçelerin Şarkısı / Avaze gonjeshk-ha (2008) | IMDb: 7.9

Serçelerin Şarkısı, İran sineması ve en iyi İran filmleri listemizde önerdiğimiz bir diğer Majid Majidi filmi. Oldukça yalın ama derin bir hikaye sunan film, bir devekuşu çiftliğinde çalışan Karim’in işini kaybetmesiyle başlıyor ve şehrin kaotik dünyasında geçim mücadelesine dönüşüyor. Kırsalın sade düzeni ile şehrin sert ekonomisi arasında sıkışmış bir adam izliyoruz.

Majidi burada yine küçük bir aile hikayesinden büyük bir sınıf meselesi çıkarıyor. Başta yalnızca geçimini sağlamaya çalışan bir baba görürken, zamanla “daha fazlasını kazanma” arzusuna kapılan birine şahitlik ediyoruz. Film tam burada yön değiştiriyor: yoksulluk değil, arzunun kendisi sorgulanıyor. Reza Naji’ye Berlin Film Festivali’nde En İyi Erkek Oyuncu ödülünü kazandıran Serçelerin Şarkısı, etkisi kalıcı bir yapım. Çünkü film şunu soruyor: İnsan ne zaman gerçekten kaybeder? Parasız kaldığında mı, yoksa değerlerinden uzaklaştığında mı?

Soraya’yı Taşlamak / The Stoning of Soraya M. (2008) | IMDb: 7.9

İran sineması gerçek olayları ekranlara taşımayı seviyor. Bir başka iyi örnek ise gerçek bir olaydan uyarlanan Soraya’yı Taşlamak. 1980’lerde küçük bir İran köyünde zina suçlamasıyla taşlanarak idam edilen bir kadının hikayesini anlatan film, bir gazeteciye anlatılan tanıklık üzerinden ilerliyor. Böylece Soraya’yı Taşlamak dram olmaktan çıkıp, bir ifşa anlatısına dönüşüyor. 

Kanıt yok; ama güç dengesi olan toplumda bu film, patriyarkal yapı, dini otoritenin kötüye kullanımı ve kadın bedeni üzerindeki kontrol meselesini sert bir biçimde ele alıyor. Oldukça dramatik ve sarsıcı. Suskunluk ve korku üzerine kurulu bir sistemin nasıl işlediğini göstermeye çalışan Soraya’yı Taşlamak, izlemesi hiç de kolay olmayan bir film. Kadın hakları ve toplumsal adalet temalarına ilgi duyanlar, İran filmleri arıyorsa bu filmi mutlaka listesine eklemeli. 

Leyla’nın Kardeşleri / Baradaran-e Leila (2022) | IMDb: 7.9

Prömiyerini Cannes Film Festivali’nde yapan Leyla’nın Kardeşleri, sınıf ve ekonomi temalı İran sineması örneklerinden. Ekonomik kriz içindeki bir aile, beş kardeş, işsizlik, borçlar ve sürekli ertelenen hayaller… Ailenin tek kızı Leyla ise tüm bu kaosun içinde ayakta kalmaya çalışan, plan yapan, çözüm arayan tek kişi gibi. Film ilerledikçe mesele yalnızca para olmaktan çıkıyor; onur, görünürlük ve “erkeklik” meselesi merkeze geçiyor. 

Leyla’nın Kardeşleri, İran’daki güncel ekonomik sıkışmayı ve ataerkil yapıyı doğrudan ama dramatik bir güçle ele alan bir film olarak, en iyi İran filmleri arasında izleme listenizde yer almalı. İzlerken sadece bir aileyi değil, bir sistemin çatırdamasını da derinden hissediyorsunuz.

Elly Hakkında / Barbareye Elly (2009) | IMDb: 7.9

En iyi İran filmleri listemizin demirbaş yönetimi Asghar Farhadi’ye Berlin Film Festivali’nde En İyi Yönetmen Gümüş Ayı kazandıran filmi Elly Hakkında psikolojik gerilimle sosyal dramları sevenler için nefis bir seyir. Bir grup eski arkadaş hafta sonu tatiline çıkıyor ve Elly’nin kaybolmasıyla tatil bir anda gerilimli bir atmosfere dönüşüyor. 

Başta “kayıp” hikayesi gibi görünse de Elly Hakkında, aslında kaybolan bir kişiden çok, geride kalanların yalanları, korkuları ve toplumsal baskıları üzerine kurulu. Orta sınıfın “saygınlık” takıntısı ve kadın üzerindeki görünmez baskı, gerilimli bir atmosferle işleniyor. Gerilimi sessizlikle kuran Asghar Farhadi, bu filminde bir grubun ahlaki çözülme hikayesinin sunarken, insanların nasıl davrandığını düşünmeye teşvik ediyor. 

Kirazın Tadı / Ta’m-e guilass (1997) | IMDb: 7.7

İran sineması denince akla gelen filmlerden biri Abbas Kiyarüstemi filmlerinden Kirazın Tadı. 1997’de Cannes Film Festivali’nde Altın Palmiye alan film, minimal fakat felsefi. Büyük sorular sorduruyor: Yaşam nedir? Umut nedir? Bir insanı hayatta tutan şey ne? Hikayesi ise şöyle; orta yaşlı bir adam, Tahran’ın dışındaki tepelerde arabasıyla dolaşıyor ve tanımadığı insanlara aynı teklifi yapıyor: ölürse, onu gömmeleri.  Nedeni ne? Hayır, film bir açıklama yapmıyor. 

Kiyarüstemi Kirazın Tadı’nda dramatik değil, varoluşsal bir sessizlik kuruyor. Diyaloglar yalın, tempo yavaş, kamera çoğunlukla araba içinde. İran’ın çıplak, neredeyse ay yüzeyini andıran manzarası, karakterin iç dünyasıyla paralel ilerliyor. Bir olay filmi arıyorsanız doğru bir yer değil, çünkü bu film bir düşünce filmi. Amaç da zaten izleyiciyi düşünmeye zorlamak. Hayat yaşamaya değer mi?

Editör Notu: Kirazın Tadı ile İran sineması dünya sahnesinde daha görünür olmuştu. Filmin finali ise hala sinema tarihinin en tartışılan kapanışlarından biri. 

Satıcı / Forooshande (2016) | IMDb: 7.7

Asghar Farhadi filmleri ile İran sineması ve en iyi İran filmleri listemiz devam ediyor. Bu sefer Cannes Film Festivali’nde En İyi Senaryo, Akademi Ödülleri’nde ise En İyi Yabancı Film Oscar’ı alan Satıcı var. Her şey bir apartmanın çatlağıyla başlıyor. Emad ve Ranna evlerini terk etme zorunda kalıyor ve geçmişi “temiz” olmayan bu eve gerçekleşen bir saldırı, ilişkilerini ve özellikle Emad’ın adalet anlayışını altüst ediyor.

Çift aynı zamanda Arthur Miller’ın Satıcının Ölümü oyununu sahneliyor ve bu paralelli bir tesadüf değil. Film boyunca sahnedeki oyun ile gerçek hayattaki kırılma arasında güçlü bir ayna kuruluyor. Satıcı, bize mağduriyet ile güç kullanımı arasındaki ince çizgiyi sorguluyor. Burada travmanın kendisinden çok, travmaya verilen tepkiyi izliyoruz. Bir suç hikayesi değil, bir vicdan sınavı izlemek isteyenler İran filmleri içinde önerimiz Farhadi’den Satıcı olacak. 

Geçmiş / Le passé (2013) | IMDb: 7.7

Bir başka Asghar Farhadi filmi gördüğünüze şaşırmadığınıza eminiz! Ama bu kez Farhadi hikayeyi İran’da değil, Paris’te kuruyor. İranlı bir adam, Fransa’ya boşanma işlemleri için geri dönüyor; ancak eski eşi ve onun yeni ilişkisiyle ilgili karanlık bir olay yavaş yavaş ortaya çıkıyor.

“Olay”dan çok, birikmiş suskunlukları anlatan Geçmiş, hikayeyi farklı şehirde kursa da tanıdık temaları taşıyor: suçluluk, gizlenen gerçekler, aile içi kırılmalar. Herkes bir başkasını korumaya çalışırken, aslında gerçeği geciktirir ve geçmiş burada kapanmış bir dosya değil, bugünü belirleyen aktif bir güç. Farhadi’nin ahlaki gri alanlarını takip edenler, diyalog merkezi anlatımlardan hoşlananlar için Geçmiş, İran sineması içinde iyi bir yüzleşme filmi. 

Beyaz Balon / Badkonake sefid (1995) | IMDb: 7.6

Jafar Panahi hayatımıza elbette Görünmez Kaza ile girmedi… Taxi Tehran ve 3 Faces’den önce biz onu Beyaz Balon ile tanıdık. Cannes Film Festivali’nde En İyi İlk Film ödülü kazanan bu film, İran Yeni Dalgası’nın en önemli başlangıç filmlerinden biri. Küçük bir çocuğun dileği üzerinden ilerleyen Beyaz Balon, toplumdaki sınıf farklarını, yetişkin dünyasının kayıtsızlığını ve çocukların kırılganlığını gösteriyor.

Hikaye ise çok yalın. İran’da Nevruz arifesi. Yedi yaşındaki Razieh’in tek isteği var: Evdeki küçük balıklar yerine, pazardaki “büyük ve güzel” altın balıktan almak. Razieh’nin annesinin verdiği parayı kaybetmesiyle, şehir içinde küçük bir macera başlıyor. Beyaz Balon her ne kadar basit bir hikaye gibi görünse de, aslında Tahran’ın gündelik hayatını çocuk gözünden anlatan bir şehir portresi sunuyor. 

Editör Notu: İran sineması için Beyaz Balon, çocuk perspektifi geleneğinin en güçlü örneklerinden biri. Üstelik senaryo Abbas Kiyarüstemi. Yani en iyi İran filmleri içinde yer alması kesinlikle sürpriz değil! 

Görünmez Kaza / Yek tasadof-e sadeh (2025) | IMDb: 7.5

Jafar Panahi’den Görünmez Kaza, Filmekimi 2025 ardından önerdiğimiz bir filmdi. “Kaza” kelimesinin masumiyetini söküp atan hikaye, küçük hataların nasıl trajediye dönüştüğünü kat kat açıyor ve ortaya “olur böyle şeyler” denip geçilmeyen bir tartışma ortaya atıyor. O küçük çarpışma, tarafların geçmişini, sosyal konumlarını ve hukuki sistemle ilişkilerini yavaş yavaş açığa çıkarırken, mesele maddi hasar olmaktan çıkıp güç, sorumluluk ve görünmez baskılara dönüşüyor.

Sakin başlayarak ciddi bir tansiyon yaratan Görünmez Kaza, Panahi’nin sinemasında sıkça gördüğümüz gibi sıradan bir durum, politik bir alt metne dönüşüyor. Bir kazanın ardından kim daha “haklı”? Kim daha “güçlü”? Ve en önemlisi: Adalet gerçekten herkes için eşit mi? Güncel İran sineması takip ediyor, Panahi’nin minimal ama politik anlatımını seviyorsanız, 2025 Cannes Altın Palmiye ve Sydney En İyi Film ödüllerini kapan Görünmez Kaza izlemeniz gereken yapımlardan. 

Editör Notu: Hükümet eleştirilerinden dolayı defalarca hapse atılan Panahi, bu filmi resmi çekim izni almadan çekmiş. Adeta İran rejiminin baskısına karşı sinemasal bir direniş! 

Kahraman / Ghahreman (2021) | IMDb: 7.5

İtibar, sosyal medya etkisi ve kamuoyu baskısı… Cannes Film Festivali’nde Büyük Ödül alan Kahraman, en iyi İran filmleri listemizde bir başka Asghar Farhadi filmi. Farhadi yine tek bir soruya odaklanıyor: Gerçek nedir? Ve bir insanı kahraman yapan şey ne kadar sürdürülebilir? Evet bu film iyi bir insan hikayesi değil; bir imaj hikayesi.

Filmin hikayesi ise şöyle: borç nedeniyle hapis yatan Rahim, kısa süreli izin sırasında bulduğu altın çantayı sahibine iade edince bir anda “kahraman” ilan ediliyor. Ancak medya ilgisi ve şüpheler arttıkça hikaye karmaşıklaşıyor. Bireysel bir ahlak meselesini toplumsal bir gösteriye dönüştüren Kahraman, itibar, algı yönetimi ve toplumsal onay ihtiyacı üzerinden ilerliyor. Herkes iyi görünmek istiyor; ama gerçeğin kendisi giderek bulanıklaşıyor. İkilem dramalarını seviyorsanız İran filmleri arasında önerdiğimiz bir yapım Kahraman. 

Daire / Dayereh (2000) | IMDb: 7.4

Jafar Panahi filmi Daire, en cesur ve en tartışmalı İran sineması örneklerinden. Uzun yıllar İran’da yasaklı olan bu film, birbirine dokunan birkaç kadın hikayesinden oluşuyor. Hapisten yeni çıkan bir kadın, şehirden kaçmaya çalışan bir başkası, yeni doğurduğu kız çocuğu nedeniyle ailesinin baskısını yaşayan bir diğeri… Panahi, tüm bu hikayeleri melodramdan uzak, sade ve neredeyse belgesel gerçekliğinde anlatıyor.

Tahran sokaklarında dolaşan film, İran’da kadınların karşılaştığı sosyal ve hukuki engelleri gözler önüne seriyor. Kadınların tek başına seyahat etmesi, otelde kalması, hatta bazı kararları alması bile büyük bir mücadeleye. Kadınlar sürekli hareket halinde fakat hep aynı noktaya dönüyor. İşte filmin adı da buradan geliyor. 

Venedik Film Festivali’nden Altın Aslan kazanan Daire, İran Yeni Dalgası keşfetmek isteyenler ve toplumsal cinsiyet temalı dramalara ilgi duyanlar için İran filmleri arasında izlenmesi gereken bir örnek. 

En Sevdiğim Pastam / Keyke mahboobe man (2024) | IMDb: 7.4

İran sineması ve en iyi İran filmleri listemize, İran sinemasında farklı perspektifleri görmek isteyenler için bir öneri ile devam edelim: En Sevdiğim Pastam. Berlin Film Festivali’nde prömiyerini yapan film, alışıldık İran temalarının dışında yaşlılık ve yalnızlık, hayata geç de olsa yeniden başlama cesaretini ele alıyor. 

Tahran’da yalnız yaşayan 70 yaşındaki Mahin, aynı rutinin içinde hayatını sürdürmekte ve bir gün arkadaşlarıyla yaptığı sohbetten sonra hayatına bir değişiklik katmaya karar veriyor: bir akşam yemeği için biriyle tanışıyor. Tek bir akşam etrafında ilerleyen hikaye, Mahin için hayatın yeniden başlayabileceği küçük bir pencereye dönüşüyor.

Yalın, samimi anlatıma sahip olan En Sevdiğim Pastam, büyük dramatik kırılmalar yerine küçük anlara odaklanıyor; bir yemek masası, bir sohbet, bir parça müzik… Film ilerledikçe bu küçük anlar hem sıcak hem de duygusal bir atmosfere dönüşüyor. İran sineması için en farklı filmlerden biri olarak, izlemenizi önerdiğimiz yapımlardann. 

Editör Notu: Filmin yönetmenleri Maryam Moghadam ve Bektash Sanaeha İran’da pasaportlarına el konduğu için Berlin’deki prömiyere katılamadı; fakat bu durum ifade özgürlüğü meselesini gündeme taşıdı. İran’da sanat üretiminin karşılaştığı sınırları görünür kılmasıyla yılın en çok konuşulan filmlerinden biri oldu.

Taksi Tahran (2015) | IMDb: 7.3

Film çekmesi ve ülke dışına çıkması yasaklanan Jafar Panahi yasaklara rağmen sinemanın nasıl yaratıcı olabileceğini gösteriyor; Taksi Tahran, bu konuda tartışmasız en iyi İran filmleri örneklerinden. Tahran sokaklarında dolaşan sarı bir taksi, direksiyonda ise bizzat yönetmen Panahi var. Yol boyunca arabaya farklı yolcular biniyor ve her biri kendi hikayesini, fikirlerini ve dertlerini anlatıyor. Böylece sıradan bir taksi yolculuğu, İran toplumunun küçük bir panoramasına dönüşüyor.

Taksi Tahran hem belgesel hem de kurmaca tadında. Kamera çoğu zaman sabit; ama sohbetler canlı ve politik. Panahi’nin en yaratıcı işlerinden kabul edilen bu film hem başarılı bir film hem de bir direniş biçimi. İran’da gündelik hayat ve sansür hakkında kafa patlatmak istiyor, politik sinema seviyorsanız, mutlaka izlemeniz gerekenn İran sineması örneklerinden biri. 

Editör Notu: Taksi Tehrann Berlin Film Festivali’nde Altın Ayı kazandı fakat Jafar Panahi ülkeden çıkamadığı için ödülü yeğeni teslim aldı. 

Kutsal Örümcek / Ankabut-e moqaddas (2022) | IMDb: 7.3

İran sineması ve gerçek bir olay daha… 2000’lerin başında İran’ın Meşhed kentinde seks işçilerini öldüren seri katilin hikayesine gidiyoruz; Ali Abbasi’den Kutsal Örümcek. “Kutsal Örümcek Katili” olarak bilinen Saeed Hanaei, seks işçilerini öldürerek toplumdan “ahlaki bir temizlik” yaptığını iddia ediyor; film ise cinayetlerin kendisinden çok bu olaylara toplumun verdiği tepkiye odaklanıyor. Bir kadın gazeteci cinayetleri araştırmaya başladığında, yalnızca katille değil, aynı zamanda bu şiddeti normalleştiren toplumsal bakış açısıyla da karşı karşıya kalıyor.

Yönetmen Abbasi, filmi klasik bir seri katil hikayesi gibi kurmuyor. Karanlık, gergin atmosferde ilerleyen Kutsal Örümcek, dini muhafazakarlık, kadın düşmanlığı ve sistemin bazı suçlara nasıl göz yumabildiği üzerine sert bir anlatı kuruyor. İran sineması içinde kesinlikle rahatsız edici ve güçlü bir film. 

Kadın Olduğum Gün / Roozi ke zan shodam (2000) | IMDb: 7.3

İran Yeni Dalgası’nın farklı örneklerini görmek isteyenleri buraya alalım; Marzieh Meshkini’den Kadın Olduğum Gün. Üç ayrı bölümden oluşan film, İran’da kadınların hayatlarının üç farklı dönemine odaklanıyor, kadın olmanın aşamalarını sembolik bir dille anlatıyor. Gerçekçi dramdan çok sembolik ve şiirsel bir anlatı kuran Kadın Olduğum Gün, bireysel hikayeler üzerinden geniş bir toplumsal tablo çizen en iyi İran filmleri arasında. 

İlk bölümde Hava, dokuz yaşına bastığı gün artık “kadın” sayıldığını öğrenerek “ilk kısıtlamalarını” yiyor, ikinci hikayede Ahoo erkeklerin peşine takıldığı uzun bir bisiklet yarışında özgürlüğünü korumaya çalışıyor. Ki, sahil boyunca ilerleyen bu uzun bisiklet sahneleri, İran sinemasının en sembolik ve güçlü görüntülerinden biri. Son hikaye ise yaşlı bir kadın olan Hoora, ilk kez kendi parasıyla istediği şeyleri satın almaya karar veriyor. Tüm hikayeler, İran’da kadın olmanın çocukluktan yaşlılığa kadar uzanan sosyal sınırlarını gösteriyor. 

İran sineması ve feminist temalı sinemaya ilgi duyuyorsanız, Kadın Olduğum Gün mutlaka izlemeniz gereken filmlerden. 

BONUS: Persepolis (2007) | IMDb: 8.0

Marjane Satrapi’nin aynı adlı grafik romanından uyarlanan Persepolis’i izlemeyen var mıdır bilmiyoruz ama bu pek sevdiğimiz biyografik animasyon, en bilinen ve en iyi İran filmleri arasında. İran Devrimi sırasında büyüyen bir kızın hikayesini anlatan film, Marjane’nin çocukluk yıllarından başlayarak savaş, siyasi baskı ve göç deneyimi üzerinden yetişkinliğe uzanan bir hayat yolculuğunu takip ediyor. Büyük bir toplumsal dönüşümün ortasında geçen Persepolis politik olduğu kadar oldukça kişisel bir anlatı kuruyor. 

Göç, kimlik ve aidiyet meseleleri sorgulayan yapımları seviyorsanız bu siyah-beyaz animasyon tam size göre. Hem sert hem ironik bir yapım olarak İran’ın yakın tarihini farklı bir perspektiften görmek isteyenler için önerdiğimiz en iyi İran filmleri arasında.

Editör Notu: Persepolis’le Satrapi, 2008’de Oscar’da “En İyi Animasyon” adaylığı alarak bu dalda aday gösterilen ilk kadın yönetmen oldu. Ayrıca Fransa’da César’larda En İyi İlk Film ve En İyi Uyarlama Senaryo dahil pek çok ödül aldı. 

Nuri Bilge Ceylan Sineması

Hem ülkemizin hem de dünyanın en önemli yönetmenlerinden biri olarak kabul edilen Nuri Bilge Ceylan’ın sinemasına bir bakış atmaya var mısınız? İncelememiz için tıklayın!