“İşi Olmayan Giremez” Sergisi: Fabrikalar, Çalışanlar ve Emeğin Tarihi

Albert Camus, bir kenti tanımanın yalnızca sokaklarında dolaşmakla değil, insanlarının nasıl çalıştığını, yaşadığını, sevdiğini ve öldüğünü bilmekle mümkün olduğunu söyler. Salt Galata’nın İşi Olmayan Giremez sergisinde karşıma çıkan, Çukurova’daki fabrika işçilerinin yaşamlarını ve ilişkilerini anlatan Orhan Kemal’in Cemile romanı, bana bu sözün edebiyattaki karşılığını hatırlatıyor. Tıpkı Émile Zola’nın Au Bonheur des Dames romanında modern ticaretin yükselişini çalışanların hayatları ve değişen toplumsal ilişkiler üzerinden anlattığı gibi, Orhan Kemal de sanayileşmenin insan hikâyelerine odaklanıyor.

Eylül Şenses ve Zeynep Akan’la sergiyi gezerken aklımdan şu soru geçiyor: Kentlerin üretim tarihini bu kadar iyi biliyoruz da o tarihi emeğiyle var eden insanları ne kadar tanıyoruz?

Hayatın Çarkları Dönerken; Fabrikalar, Çalışanlar ve Emeğin Serüveni

Fabrika kapılarında, inşaat alanlarında ve üretim tesislerinin girişlerinde görmeye alıştığımız bir uyarı: “İşi Olmayan Giremez.” Çoğumuz üzerinde durmadan yanından geçiyoruz. Oysa bu cümle, çalışma hayatının en temel meselelerinden birine işaret ediyor: Üretimin gerçekleştiği mekânlara ve bu mekânların içindeki yaşama ne kadar erişebiliyoruz?

Serginin programını hazırlayan Eylül Şenses’e ilk sorum, bu konuyu ele alma fikrinin nasıl ortaya çıktığı oluyor. Mimarlık eğitimi alan Eylül, çalışma mekânlarının mimarlık disiplininde yeterince araştırılmamasını uzun zamandır sorguladığını anlatıyor. Konutlar, kamusal alanlar, kültür yapıları mimarlık tartışmalarının merkezinde yer alırken, hayatımızın büyük bölümünü geçirdiğimiz iş yerleri, özellikle de fabrikalar, neden bu kadar az konuşuluyor?

Ben de burada bir parantez açıyorum. Bugün büyük şirketlerin iletişim faaliyetlerinde çalışan deneyimi ve ofis mimarisi oldukça önemli bir yer tutuyor. İnsan kaynakları departmanları, çalışma ortamlarını anlatmak için ciddi bütçeler ayırıyor. Yeni nesil ofisler, sosyal alanlar, ergonomik tasarımlar ve çalışan mutluluğu üzerine sayısız proje görüyoruz. Ancak üretim tesislerindeki işçilerin mekânsal deneyimi neredeyse hiç gündeme gelmiyor.

Eylül, bunun nedenlerinden birinin mülkiyet ve erişim meselesi olduğunu söylüyor. Fabrikalar özel mülkiyet alanları. Üretim bilgisi, ticari sırlar ve güvenlik gerekçeleriyle bu mekânlara girmek, araştırma yapmak ya da belgelemek kolay değil… Serginin temel yaklaşımı buradan şekilleniyor: Fabrikayı yalnızca üretim yapılan bir yapı olarak değil, insanların yaşamlarının önemli bir bölümünü geçirdiği toplumsal bir mekân olarak değerlendirmek. Çünkü fabrikalarda yalnızca ürünler üretilmiyor. İnsanlar arkadaşlıklar kuruyor, yoruluyor, dayanışıyor, çatışıyor, haklarını arıyor ve kimi zaman bedenlerinden parçalar kaybediyor.

Denizli: Geleneksel Dokumacılıktan Sanayiye Geçiş

Serginin ilk bölümünde Türkiye’nin sanayileşme tarihini Denizli üzerinden takip ediyoruz. Eylül, Salt Araştırma arşivinde yer alan mimar Cengiz Bektaş’ın çalışmalarından hareketle, Denizli’nin Babadağ ilçesindeki geleneksel dokumacılığın sanayi üretimine dönüşümünü anlatıyor.

Babadağ’da evlerin alt katlarında dokuma tezgâhları, üst katlarında yaşam alanları bulunuyor. Üretim ve gündelik hayat aynı yapının içinde sürdürülüyor. Zamanla makinelerin gelişmesi, atölyelerin kurulması ve sermaye birikimiyle bu üretim biçimi değişiyor. Küçük dokumacılar fabrika işçilerine, tüccarlar ise sanayicilere dönüşüyor.

1970’lerde Anadolu Kaplanları olarak anılacak sanayi kentlerinin gelişimi de bu süreçte hız kazanıyor. Burada Cengiz Bektaş’ın mimari üretimiyle karşılaşmak benim için ayrıca ilginç. Onu daha çok kamusal yapıları, eğitim kurumları ve mimarlık düşüncesiyle tanıyoruz. Oysa Denizli’de çok sayıda fabrika tasarlamış.

Bugün organize sanayi bölgelerinde yan yana sıralanan fabrikaların mimari niteliğini ne kadar tartışıyoruz? Bir üretim tesisinin tasarımında çalışanların gündelik yaşamı, dinlenme alanları ve sosyal ilişkileri ne ölçüde dikkate alınıyor? Sergideki mimari çizimler, planlar ve maketler üzerinden bu soruları konuşuyoruz… Özellikle fabrika maketleri üzerinde duruyoruz…

Bir maket genellikle henüz gerçekleşmemiş bir yapının ideal halini temsil eder. Düzenli, temiz, kusursuz bir gelecek tasavvurudur ancak o fabrikanın içinde çalışacak insanların deneyimlerine makette yer verilmez. DEBA fabrikasının planları buna iyi bir örnek. Yönetim birimleriyle üretim alanları arasındaki mekânsal ilişki, gözetim ve kontrol mekanizmalarını okumamıza imkân veriyor. Eylül, fabrikanın kapanmasının ardından tazminatlarını alamayan işçilerin, fabrika sahibi Esat Sivri’nin evinin önünde gerçekleştirdikleri protestoyu da anlatıyor. İlginç olan, hem fabrikanın hem de Esat Sivri’nin evinin Cengiz Bektaş tarafından tasarlanmış olması. Aynı mimarın iki yapısı, sermaye ile emek arasındaki ilişkinin farklı taraflarında yer alıyor.

Salt Arşivinden İnciler: İşçi, İşveren, Emek ve Emekçi Kesitleri

Sanat tarihi eğitimim sırasında arşiv araştırmaları üzerine çalıştığım için Salt Arşivi yaklaşımı özellikle ilgimi çekiyor. Zeynep Akan’a, bu kadar farklı disiplini kapsayan arşivin nasıl oluşturulduğunu soruyorum… Zeynep, Salt’ın arşiv birikiminin Osmanlı Bankası Müzesi, Garanti Galeri ve Platform Garanti’den gelen çalışmalarla şekillendiğini anlatıyor. Mimarlık, kentleşme, güncel sanat, görsel kültür, toplumsal ve ekonomik tarih gibi alanlarda derinleşen bir araştırma altyapısı bulunuyor.

Burada benim için önemli olan, arşivin yalnızca belgeleri koruyan bir yapı olmaması. Bir sanatçının çizimleri, bir mimarın eskizleri, eski bir fabrika fotoğrafı ya da kişisel belgeler, yıllar sonra bambaşka araştırmaların konusu olabiliyor. Zeynep’in de altını çizdiği gibi, arşiv malzemesi farklı sorularla yeniden değerlendirilebiliyor. Aynı belge, bir sergide mimar ile işveren arasındaki ilişkiyi anlatırken başka bir araştırmada emek ve gözetim ilişkilerinin kanıtına dönüşebiliyor.

Sohbet sırasında sanatçı arşivlerinin korunması meselesini de konuşuyoruz. Daha önce Yusuf Taktak’la gerçekleştirdiğimiz bir röportajda, yıllar içinde biriken belgelerin ve çalışmaların korunmasının ne kadar zor olabildiğinden söz etmiştik. Sanatçının kendisi için anlamlı olan bir çizim ya da belge, yıllar sonra önemini bilmeyen biri tarafından kolaylıkla gözden çıkarılabilir.

Salt’ın bu belgeleri dijital ortamda erişilebilir hale getirmesi, yalnızca bugünün araştırmacılarına değil, gelecekte bu malzemelerle çalışacak insanlara da imkân sağlıyor. Eylül’ün sergiye ilişkin aldığı bir başka karar da ilgimi çekiyor. Arşiv malzemelerinin bir bölümünü ana sergi alanının dışına taşıyarak Salt’ın farklı alanlarını kullanan ziyaretçilerin de bu belgelerle karşılaşmasına alan açılmış.

Sümerbank ve Değişen Kalkınma Anlayışı

Denizli’nin sanayileşme hikâyesinden hareketle Sümerbank’a uzanıyoruz…

Erken Cumhuriyet döneminin kalkınma politikalarında önemli bir yere sahip olan Sümerbank fabrikaları, üretim tesisleri olmanın ötesinde, modernleşme anlayışının da bir parçasıydı. 1980’lerle birlikte ekonomik politikalar değişirken bu fabrikalara yönelik söylem de dönüşüyor. Bir dönemin kalkınma simgesi olan kamu fabrikaları, devletin sırtındaki bir “kambur” olarak tanımlanmaya başlıyor. Belit Sağ’ın Sümerbank Bakırköy Bez Fabrikası’nın özelleştirme ve tasfiye sürecini ele alan çalışması, bu söylemi tarihsel ve mekânsal olarak incelerken ekonomik politikalarla işçi bedeninde biriken tahribat arasında da ilişki kuruyor.

“Kambur” kelimesinin seçimi özellikle dikkatimi çekiyor. Ekonomik bir yükü tarif etmek için kullanılan bu kelime, aynı zamanda insan bedenine ait bir deformasyonu ifade ediyor. Oysa fabrikaların tarihi, orada çalışan insanların bedenlerinden bağımsız düşünülemez.

Çalışmanın Bakırköy Bez Fabrikası üzerinden ele aldığı arazi de farklı dönemlerin izlerini taşıyor. Bizans döneminden Osmanlı’ya, Cumhuriyet’in sanayileşme politikalarından günümüz kentleşmesine uzanan bir tarih söz konusu. Bir yapının işlevi değişebilir, fabrika kapanabilir, yerine başka bir yapı inşa edilebilir ancak bu dönüşüm, o mekânda gerçekleşmiş üretimin ve yaşanmış hayatların kent tarihindeki yerini ortadan kaldırmıyor.

Çukurova’da “Modern Üretim” vs. Sürdürülebilirlik

Dilşad Aladağ’ın çalışması bizi Çukurova’ya götürüyor…

Adanalı olan sanatçı, uzun süredir bölgenin üretim peyzajını ve kırsal yaşamın modernleşme süreçleriyle nasıl değiştiğini araştırıyor. Simyonoğlu Fabrikası’nın önce Millî Fabrika’ya, ardından bir müzeye dönüşümünü resmî arşivler, toplumsal anlatılar ve kişisel hafıza arasındaki ilişkiler üzerinden ele alıyor.

Çukurova’yı pamuk üretimiyle tanıyoruz. Ancak Eylül’ün de hatırlattığı gibi pamuk tarımı, bölgenin tarihsel dönüşümünde belirli bir dönemin modernleşme projesinin parçası. Sanatçının araştırması, pamuk üretiminden sanayiye, oradan da plastik ve polyester üretimine uzanan değişimi inceliyor.

Burada üretimin çevresel sonuçları da gündeme geliyor. Adana’da plastik üretimi ve atıkların bertaraf edilmesiyle ilgili sorunları konuşuyoruz. Geri dönüşüm adı altında yürütülen süreçlerin bir bölümünün, atıkların yakılması ya da gömülmesiyle sonuçlanabilmesi ciddi bir çelişki yaratıyor.

Sürdürülebilirlik üzerine uzun zamandır çalıştığım için bu mesele benim açımdan ayrıca önemli. Bugün markaların sürdürülebilirlik iletişiminde geri dönüşüm, döngüsel ekonomi ve sorumlu üretim kavramlarını sıkça görüyoruz. Ancak üretimin farklı aşamalarını ve atıkların hangi coğrafyalara taşındığını bilmeden bu kavramları değerlendirmek mümkün değil.

Dilşad Aladağ’ın çalışmasında arşiv emeğinin de ele alınması dikkat çekici. Salt’ın arşiv kutuları, belgelerin sınıflandırılması ve arşivcilerin çalışma pratikleri, fabrikalardaki üretim süreçleriyle birlikte düşünülüyor. Çünkü arşivin kendisi de bir emek sürecinin ürünü.

Bu noktada Adana’daki fabrika arşivlerinden Orhan Kemal’in Cemile romanına uzanan bir ilişki kuruluyor. Resmî fabrika fotoğraflarında ve sanayi tarihi anlatılarında genellikle makineleri, üretim kapasitesini ve kalkınma ideallerini görüyoruz. Oysa Orhan Kemal’in edebiyatında fabrikanın içindeki insanların gündelik hayatları, korkuları, ilişkileri ve çalışma koşulları var.

Küresel Atık Ekonomisi ve Görünmeyen Emek

Kamil Dalkır ve Sibel Karadağ’ın çalışması, üretimin yalnızca fabrikada başlayıp bitmediğini hatırlatıyor. Bu kez İstanbul’daki geri dönüşüm sahaları üzerinden küresel atık ekonomisinin izini sürüyoruz.

Avrupa’dan ithal edilen atıkların Türkiye’de işlenmesi, sürdürülebilirlik tartışmalarında üzerinde yeterince durmadığımız bir başka meseleyi gündeme getiriyor. Bir ülkede geri dönüşüm başarısı olarak sunulan süreç, başka bir coğrafyada insanların sağlığını ve çalışma koşullarını tehdit eden bir faaliyete dönüşebiliyor. Sanatçılar, bu atıkları işleyen insanların bedenlerinde biriken tahribatı araştırıyor. Böylece atığın yalnızca çevresel değil, aynı zamanda toplumsal bir mesele olduğunu da görüyoruz.

Burada benim için önemli bir çelişki var. Bugün döngüsel ekonomiyi, kaynakların yeniden kullanımını ve atıkların ekonomiye kazandırılmasını sürdürülebilirliğin temel göstergeleri arasında sayıyoruz. Ancak bir malzemenin yeniden değerlendirilmesi, o süreçte çalışan insanların hangi koşullara maruz kaldığından bağımsız düşünülebilir mi?

Üstelik geri dönüşümün de bir üretim faaliyeti olduğunu zaman zaman unutuyoruz. Toplanan, ayrıştırılan, taşınan ve yeniden işlenen her malzemenin arkasında bir emek var. Atıkların küresel dolaşımını konuşurken bu emeğin neden çoğu zaman görünmez kaldığını da sormamız gerekiyor.

Kamil Dalkır ve Sibel Karadağ’ın araştırması, Çukurova’nın değişen üretim peyzajıyla birlikte düşünüldüğünde başka bir soruyu daha gündeme getiriyor: Tüketimin çevresel maliyetini azaltmaya çalışırken, bu maliyetin insani boyutunu başka coğrafyalara mı taşıyoruz? Sürdürülebilirliğin yalnızca malzemelerin değil, insanların da geleceğini ilgilendirdiğini hatırlamak gerekiyor.

İşçi Hafızası: Fabrikalar Dağıldı, İşçi Dayanışması Zayıfladı mı?

Sultan Gökdemir’in çalışmalarıyla karşılaştığımızda oldukça kişisel bir emek tarihiyle yüzleşiyoruz. Sultan, 12 yaşında Tekel tütün fabrikasında çalışmaya başlamış. 36 yaşında emekli olduktan sonra resim yapmaya yönelmiş. Resimlerinde kendi çalışma deneyimini, fabrika yaşamını ve tanıklıklarını anlatıyor. Eserleri, kimlik belgeleri, sağlık kayıtları ve arşiv fotoğraflarıyla birlikte sergileniyor.

Bir insanın çalışma hayatına ilişkin resmî kayıtlarıyla kendi ürettiği görsel anlatının yan yana gelmesini çok anlamlı buluyorum. Çünkü bir işçinin hayatı, yalnızca işe giriş tarihi, çalışma süresi ve emeklilik kaydından ibaret değil.

Sultan’ın çalışmalarında 1989 Bahar Eylemleri’nin izleri de bulunuyor. Eylül, 1980 sonrasında sendikal hakların kısıtlandığı dönemde işçilerin geliştirdikleri yaratıcı protesto biçimlerini anlatıyor. O yıllarda kent merkezindeki fabrikaların birbirine yakın olması, işçilerin bir araya gelmesini ve ortak hareket etmesini kolaylaştırıyordu. Sultan’ın bugün yeniden yürüdüğü güzergâhta ise fabrikaların büyük bölümü artık yok. Bazıları yıkılmış, bazıları başka işlevlere dönüştürülmüş, bazıları da terk edilmiş durumda.

Bu mekânsal değişimin toplumsal sonuçlarını konuşuyoruz. Bir zamanlar aynı bölgede çalışan, birbirlerinin sorunlarından haberdar olan ve birlikte hareket edebilen işçiler, bugün kentlerin dışına dağılmış organize sanayi bölgelerinde çalışıyor. Üretimin parçalanması, işçilerin birbirleriyle kurduğu ilişkiyi de etkiliyor.

Bu sırada yakın zamanda dinlediğim Zuhal Olcay’ın bir konuşmasını hatırlıyorum. Çalışanların kendilerini yeniden işçi olarak tanımlamalarının öneminden söz etmişti. Bugün herkesin girişimci olmaya, kendi işini kurmaya ya da bağımsız çalışmaya yönlendirildiği bir ekonomik düzende, emekçi kimliğinin giderek geri plana itildiğini düşünüyorum. Oysa bir şirketin sahibi olmadığınız sürece emeğinizi sunarak çalışıyorsunuz. Beyaz yakalı, mavi yakalı, serbest çalışan ya da yönetici olmanız bu temel gerçeği değiştirmiyor.

Güvencesiz ve Vasıfsız İşçi Olmak Nasıl Bir Şey?

Metehan Özcan’ın çalışmasında çevrim içi iş ilanları üzerinden farklı bir çalışma hayatı okumasıyla karşılaşıyoruz. Sanatçı, özellikle güvencesiz ve vasıfsız olarak tanımlanan işlere ilişkin ilanları bir araya getiriyor. İş ilanları genellikle geçici metinler; pozisyon dolduğunda ortadan kalkıyorlar. Ancak bu metinler, çalışma hayatının beklentilerini ve toplumsal hiyerarşilerini oldukça açık biçimde yansıtıyor. Bir çalışandan ne bekleniyor? Hangi koşullar normal kabul ediliyor? İşverenin çalışanla kurduğu ilişki nasıl tarif ediliyor?

Metehan’ın farklı işlerde bizzat çalışmış olması da araştırmasına başka bir boyut kazandırıyor. Bir mekâna sanatçı ya da araştırmacı olarak girmekle, orada temizlik işçisi olarak bulunmak arasında büyük fark var. Aynı mekânda çalışıyor olsanız bile insanların sizinle kurduğu ilişki, size bakışları ve sizin o mekânı algılayışınız değişiyor.

Burada aklıma Şükran Moral’in yıllar önce anlattığı bir deneyim geliyor. Green Up Meetings kapsamında Ayşe Tükrükçü ile birlikte ağırladığımız Şükran Moral, genelevde gerçekleştirdiği performans sırasında karşılaştığı gerçekliğin kendisini nasıl etkilediğinden söz etmişti. Bir sanatçı olarak ele aldığı konunun içinde yaşayan insanların deneyimini, o mekâna girdiğinde çok daha farklı biçimde kavradığını anlatmıştı. Metehan’ın çalışmasında da benzer bir mesele görüyorum. Sanatçının bir konuyu araştırmasıyla, o koşulların içinde çalışması arasında önemli bir fark var. Üstelik güvencesizlik yalnızca belirli meslek gruplarının sorunu değil; akademisyenler, sanatçılar, tasarımcılar, gazeteciler ve farklı alanlarda çalışan pek çok insan da benzer ekonomik belirsizliklerle karşı karşıya.

Üretimde Emeğin Bedendeki Yansımaları

Merve Bedir’in çalışmasında üretimin insan bedeni üzerindeki etkilerini inceliyoruz. Yıllar boyunca aynı hareketleri tekrarlamak, ağır yük taşımak, ayakta çalışmak ya da belirli makinelere bağlı kalmak bedenimizi değiştiriyor. Merve bu değişimi farklı ölçeklerde ele alıyor. Çalışmasında karşılaştığımız figürlerde büyümüş çeneler, değişmiş omuzlar, zayıflamış bacaklar ve makineleşmiş eller görüyoruz.

Eylül, burada Balthazard formülünden söz ediyor. Bedensel kayıpların çalışma gücüne etkisini belirli matematiksel katsayılarla hesaplamaya yönelik bir sistem. Bir işçinin kolunu kaybetmesi, belinin zarar görmesi ya da akciğer kapasitesinin düşmesi, sayısal oranlarla değerlendiriliyor.

Bu yaklaşım beni oldukça rahatsız etti. Çünkü insan bedeninde meydana gelen bir kaybın, yalnızca çalışma kapasitesi üzerinden hesaplanması başlı başına tartışılması gereken bir mesele. Bir işçi, çalıştığı makine nedeniyle bedeninden bir parçayı kaybettiğinde, bunun sorumluluğu kimde? İşverenin, üretim sisteminin ve çalışma koşullarının bu kayıptaki payı nasıl değerlendiriliyor? Eylül’le bu sorular üzerine konuşurken iş kazalarının çoğu zaman çalışanların bireysel hataları üzerinden açıklanmasına da değiniyoruz. Oysa iş güvenliği, üretim baskısı, çalışma saatleri ve denetim mekanizmaları birbirinden ayrı düşünülemez.

Merve’nin araştırmasının bir başka ayağı ise Çin’deki üretim ilişkileri ve otomasyon teknolojileri. Shenzhen’de çalışmış olan sanatçı, makinelerin ve otomasyonun çalışma mekânlarını nasıl dönüştürdüğünü de inceliyor. Burada özellikle insan eli üzerinde duruyoruz. Bir makinenin insan elinin inceliğini, hareket kabiliyetini ve becerisini ne ölçüde taklit edebileceği sorusu, araştırmanın önemli başlıklarından biri.

Bugün yapay zekâ ve otomasyonun çalışma hayatını dönüştürdüğü bir dönemde bu sorunun karşılığı çok daha geniş. İnsan elinin yıllar içinde kazandığı becerinin makineler tarafından taklit edilmesi teknolojik açıdan önemli bir gelişme. Ancak bu teknolojilerin geliştirilmesinde çalışanların deneyimlerinden yararlanılırken, aynı çalışanların gelecekte üretim süreçlerinin dışında kalma ihtimali de var. Benim için mesele teknolojinin gelişmesine karşı çıkmak değil; teknolojik ilerlemenin insan emeğinin değerini nasıl etkileyeceğini ve bu dönüşümün toplumsal sonuçlarını tartışmak.

Direnişin Sesi: Çalışan Eller Korosu

Serginin son bölümünde Tamar Levit ve Yaën S. Levi’nin çalışmasıyla karşılaşıyoruz. Denim sektöründe çalışmış iki moda tasarımcısının üretim süreçlerine ilişkin araştırmaları, Türkiye’deki tekstil işçileriyle kurdukları ilişki üzerinden gelişmiş.

Şanlıurfa’daki Özak Tekstil işçilerinin direnişiyle başlayan temas, zamanla ortak bir üretime dönüşmüş. Tamar Levit ve Yaën S. Levi’nin Neval Tarım ve Çalışan Eller korosuyla birlikte geliştirdikleri çalışma, işçilerin hak mücadelesini kendi sesleri üzerinden görünür kılıyor. Ortaya çıkan çalışmanın adı Çalışan Eller Korosu.

Burada dinlediğimiz sesler, gerçek işçilere ait. Eylül’e bunu özellikle soruyorum. Çünkü çalışmanın etkisi, işçilerin kendi deneyimlerini kendi sesleriyle anlatmalarından geliyor. Çalışma koşullarını, direnişlerini ve yaşadıklarını birlikte yazmış, ardından bunları bir koro olarak seslendirmişler.

Eylül, bu süreçte yalnızca mağduriyetin ve acının değil, dayanışmanın ve neşenin de önemli olduğunu anlatıyor. İşçi direnişlerini çoğunlukla çatışma, hak ihlali ve mağduriyet üzerinden takip ediyoruz. Oysa birlikte hareket etmenin yarattığı güç, coşku ve ortaklık duygusu da bu deneyimin bir parçası.

Yerleştirmenin karşısında dururken mekânın düzeni bana antik Yunan tiyatrosunu hatırlatıyor. Dairesel bir kurgu, karşımızda bir koro ve biz izleyiciler… Eylül’e bunun bende modern bir tragedya izlenimi yarattığını söylüyorum. Üstelik yerleştirmedeki sıcak renkleri safran tonları olarak okuyorum. Bu renk, benim için mekânın teatral etkisini güçlendiriyor. Eylül ise sanatçıların bu görsel düzenlemeyi biber gazı bulutundan hareketle düşündüklerini anlatıyor. İşçilerin direniş sırasında karşılaştıkları polis müdahalesi, yerleştirmenin biçimine de yansımış.

Benim safran olarak gördüğüm renk, sanatçılar için biber gazına gönderme yapıyor. Bu farklı okumayı seviyorum. Çünkü sanat eserinin izleyiciyle kurduğu ilişki, sanatçının niyetiyle sınırlı değil. Bir eserin karşısına kendi birikimimiz, hafızamız ve deneyimlerimizle çıkıyoruz. Bazen sanatçının düşündüğünden farklı bağlantılar kuruyoruz. Bu yerleştirmede beni en çok etkileyen, işçilerin seslerinin sergi mekânında duyulması.

Bir direnişin belgesini okumakla, o direnişe katılan insanların birlikte söylediklerini dinlemek aynı deneyim değil. Üstelik koro, tarih boyunca bireysel sesleri ortak bir anlatıda buluşturan bir ifade biçimi. Burada da işçilerin ayrı ayrı yaşadıkları deneyimler ortak bir sese dönüşüyor. Ve biz, o sesin karşısında seyirci konumundayız.

Sergiden Çıkarken…

Salt’ın İşi Olmayan Giremez sergisi, Türkiye’nin üretim tarihine farklı dönemlerden ve disiplinlerden bakıyor. Denizli’nin dokuma atölyelerinden Sümerbank fabrikalarına, Çukurova’nın değişen üretim peyzajından İstanbul’un geri dönüşüm sahalarına ve günümüz organize sanayi bölgelerine uzanan bu anlatıda, mimarlık, ekonomi, emek tarihi, edebiyat ve güncel sanat sürekli birbirleriyle ilişki kuruyor.

Benim için serginin önemli taraflarından biri, fabrikayı yalnızca ekonomik bir yapı olarak değerlendirmemesi. Çünkü üretim mekânlarının tarihi aynı zamanda kentlerin, bedenlerin ve toplumsal ilişkilerin tarihi. Bir fabrikanın kapanması yalnızca üretimin sona ermesi anlamına gelmiyor. O fabrikanın çevresinde gelişmiş sosyal ilişkiler, dayanışma biçimleri ve gündelik yaşam da değişiyor.

Bugün sürdürülebilirlik üzerine konuşurken üretimin çevresel etkilerine giderek daha fazla odaklanıyoruz. Ancak üretimin toplumsal boyutunu aynı ölçüde tartıştığımızdan emin değilim. Bir ürünün hangi malzemeden yapıldığını, karbon ayak izini ya da geri dönüştürülebilir olup olmadığını soruyoruz. Peki o ürünü kimin, nerede ve hangi koşullarda ürettiğini ne kadar merak ediyoruz?

Eylül Şenses’in sergi programını kurgularken benimsediği yaklaşımı bu açıdan değerli buluyorum. Sergi, sanatçıların çalışmalarını tarihsel belgelerle ilişkilendirirken üretimin farklı dönemlerini birbirinden kopuk anlatılar olarak ele almıyor. Zeynep Akan’la arşiv üzerine yaptığımız sohbet de bu yaklaşımın neden önemli olduğunu gösteriyor. Geçmişe ait belgeler, bugünün sorularıyla yeniden değerlendirildiğinde güncel tartışmaların parçası haline gelebiliyor.

Sergiden ayrılırken özellikle Çalışan Eller Korosu’nu düşünüyorum. Birlikte çalışan, üreten, direnen ve seslerini duyurmaya çalışan insanların oluşturduğu koroyu. Serginin başında karşımıza çıkan “İşi Olmayan Giremez” levhası, sonunda benim için başka bir soruya dönüşüyor:

Üretimin sonuçlarından hepimiz yararlanıyorsak, üretimin koşulları neden yalnızca o kapıların ardında çalışan insanları ilgilendirsin?