2025 yılın kelimesi/kavramı olarak, Türk Dil Kurumunun internet sayfasında 5 öneri için halk oylaması başlatılmıştı. Dijital vicdan, vicdani körlük, çorak, eylemsiz merhamet ve tek tipleşme kavramları arasında en çok oyu dijital vicdan aldı. Oxford, Cambridge, Merriam-Webster gibi sözlüklerin belirlediği 2025 yılının kelimeleri arasında ise parasosyal, rage bait, ai slop ve yorgunluk öne çıkanlar arasında.
TDK 2025 Yılın Kelimesi: Dijital Vicdan
Dijital vicdan kavramı ile ilgili TDK sayfasındaki açıklama şöyle;
“‘Vicdan’, TDK’ye göre ‘kişiyi kendi davranışları hakkında bir yargıda bulunmaya iten, kişinin kendi ahlak değerleri üzerine düşünmesini sağlayan duygu’ olarak tanımlanır. Ancak dijital çağda bu kavram farklı bir boyut kazanmıştır. İnsanlar çoğu zaman gerçek hayatta sorumluluk almadıkları ya da almak istemedikleri konularda, sosyal medyada bir paylaşım ya da beğeniyle ‘vicdanlarını rahatlatma’ eğilimine girmektedir. Bu durum, bireysel duyarlılığı pasifize ederek vicdanı ‘tıklanabilir bir işlem’e indirgemektedir. Beğeni, paylaşım ve yorum yapan bireyler bir ‘tıklama’ aracılığıyla insani görevlerini yerine getirdiğini hissetmektedir. Merhamet ve insaf duygusunu ise sembolik görünürlükle sınırlamaktadır. Bu nedenle ‘dijital vicdan’ kavramı, çağımızda vicdanın dijital ortamda aldığı bu yeni, çoğu zaman yanıltıcı işlevi anlatan gerekli bir kavram olarak dilimizde yerini almalıdır.
Mesela Gazze ve Doğu Türkistan gibi kamuoyunun önünde gerçekleşen insanlık dramlarında, ilgili konunun sosyal medya içeriğini beğenmek ve hatta bu durumlar için ‘içerik üretmek’, o olayın gerçekliğini bozarak, bireyde sanal bir vicdani rahatlama yaratarak, bireyi sosyal ve bireysel sorumluluktan uzak tutmaktadır.
Dijital vicdan, insanları somut gerçekler karşısında, somut çözümler üretmekten alıkoyarak, sorun alanının genişlemesine ve derinleşmesine neden olmaktadır.”
Silah çıktı mertlik bozuldu denir ya hani; bunu diyenler günümüzde yaşasalardı muhtemelen “Klavye çıktı, mertlik bozuldu” derlerdi. Boşuna Steve Jobs aklına elektronik haberleşme cihazı fikri gelince bir yogiye danışmamış; “Benim böyle bir fikir aklıma geldi üstad ama insanlığın ayarları bozulur mu?” endişesini paylaşmış. Daha uzman bir yogiye gitse iyiymiş sanki…
Cambridge 2025 Yılın Kelimesi: Parasosyal
Parasosyalliğin para ile ilişkisi yok; parasosyal; yapay zeka veya bir ünlüye tek taraflı aşırı bağlanmayla oluşan, bir nevi sanal, “sentetik” bir sosyalleşme (!) tanımı.
Bu sene çığ gibi büyür şekilde, İnsanların ünlü kişiler, influencer’lar ve yapay zekâ sohbet robotlarıyla kurduğu tek taraflı “parasosyal” ilişkilere ilgi, Cambridge Sözlüğü’nün 2025 yılın kelimesi olarak parasosyali seçmesinde önemli rol oynadı.
Peki, nedir parasosyal? “-para” önce eki kelimeye tersinde, ötesinde, benzer ama aslında tam olarak da aynı değil vb. anlamlar katar. Bu kısa bilgiyle parasosyal ilişkinin nasıl bir sosyal ilişki modeli olduğu az çok kafada şekilleniyor.
Parasosyalliğe örnek verecek olursak;
- Ünlü şarkıcı Taylor Swift’in ilişkilere dair şarkı sözleriyle özdeşleşen dinleyicilerin hem şarkılar, hem şarkıcı hem de onun özel hayatıyla kurduğu güçlü bağı psikologlar “parasosyal bağ” olarak tanımlıyor. Bu bağ aslında “gerçekte” tek taraflı ama hayranlar sanki çift taraflıymışçasına davranıyor ve duygulanıyor.
- Influencer’ların takipçileriyle, takipçilerinin de onlarla kurduğu bağ da bir nevi parasosyal çünkü aslında direkt, karşılıklı, bire bir konuşma yok.
- Yapay zeka botlarıyla kurulan parasosyal ilişkiler de oldukça yükselişte. İnsanlar ChatGPT’yi sırdaş, arkadaş hatta romantik partner olarak görmeye başladı.
Normal sosyal ilişkileri hatmettik de sanki parasosyali kalmıştı eksik… Zaten normal ilişkileri yola koyamadığımız için belki de parasosyalleşmeye yöneldik. Robotlarla birlikte, robotlaşan bedenlerle, bilincin mekanik vücutlara aktarıldığı bir çağa doğru paranormal biçimde ilerliyor gibiyiz, hayırlara vesile.
Oxford 2025 Yılın Kelimesi: Rage Bait
Oxford’un 2025 yılın kelimesi olarak seçtiği rage bait “öfke kışkırtıcısı/öfke yemi” anlamına geliyor.
Rage bait ilk olarak 2002 yılında Usenet’te, bir sürücünün kendisini geçmek için yaptığı selektör hareketine karşı belirli bir sürücü tepkisini belirtmek için kullanıldı ve kasıtlı ajitasyon fikrini ortaya koydu. Bu kelime daha sonra internet argosuna dönüşerek viral tweet’leri tanımlamak için kullanılmaya başlandı ve genellikle platformlar, içerik oluşturucular ve trendler gibi çevrimiçi olarak neyin yayınlanacağını belirleyen tüm içerik ağlarını eleştirmek için kullanıldı.
Rage bait özellikle belirli bir web sayfasına veya sosyal medya içeriğine trafiği veya etkileşimi artırmak amacıyla yayınlanan, kasıtlı olarak sinir bozucu, kışkırtıcı veya saldırgan nitelikteki, öfke veya kızgınlık uyandırmak için tasarlanmış çevrimiçi içerik olarak tanımlanıyor.
Bol bol öfke yemlerini yiyerek çığ gibi büyüyen öfkelerle yuvarlanıp gittik bu sene… Öfkeyle kalkan zararla oturdu çoğunlukla. 2026’da öfkeyle değil de öfkelendiğimi şeylere bulacağımız çözümlerle yola çıkabilmek dileğimiz olsun.
Merriam-Webster 2025 Yılın Kelimesi: Ai Slop
Merriam-Webster’ın editörleri, 2025 yılının kelimesi olarak “slop“u seçti. Slop “yapay zekâ yoluyla genellikle büyük miktarlarda üretilen düşük kaliteli dijital içerik” olarak tanımlanıyor.
2025’teki slop seline absürt videolar, tuhaf reklam görselleri, ucuz propaganda, oldukça gerçekçi görünen sahte haberler, kalitesiz yapay zekâ tarafından yazılmış kitaplar, iş arkadaşlarının zamanını boşa harcayan “iş yeri slop” raporları… ve bir sürü konuşan kedi dahildi. Özellikle ai slop versiyonlarının önünü alamadık desek yeridir.
Glassdoor 2025 Yılın Kelimesi: Yorgunluk
Eski ve yeni çalışanların şirketler hakkında yorumlarını paylaştığı platform Glassdoor’a göre 2025 yılın kelimesi yorgunluk oldu. İş dünyasının nabzını tutan alandan bu kelimenin çıkması hiç şaşırtıcı değil. Bu sene büyük işten çıkarmalar ve yorucu iş arayışlarıyla tanımlanan bir yıl oldu. Bu nedenle, Glassdoor’a göre bu yıl iş gücünün ruh halini özetleyen tek bir kelime olması şaşırtıcı değil: “yorgunluk”.
Glassdoor’da “yorgunluk” kelimesinin kullanımı bu yıl %41 arttı; bu öncelikle çalışanların çok daha fazla duygusal yük taşıdığının bir işareti. Birçoğu 2025’e daha fazla istikrar umuduyla girdi ancak siyasi gerilim, ekonomik baskı ve yapay zekadaki hızlı gelişmeler baskının artmasına yol açtı.
2026 Yılın Kelimesi Ne Olur?
Geçen sene “2024 Yılın Kelimesi” TDK tarafından kalabalık yalnızlık seçilmişti. Bu sene Cambridge 2025 yılın kelimesi olarak parasosyal ilişkiyi öne çıkardı. İnsan doğasında yara olarak derinleşen yalnızlıkta sosyalleşme ihtiyacı çok fazla ama çözüm yolu çok sentetik.
Geçen seneki yazının son bölümünde 2025 yılın kelimesi ne olur kısmında, acaba “birlik bilinci” yapabilir miyiz diye motive edici bir bitiriş vardı… Birlik bilincine ihtiyaç daha da arttı ama ona olan mesafe çoğaldı gibi duruyor.
Peki, 2026 yılın kelimesi ne olur? Robot insan olması muhtemel. Peki, ne olmasını isteriz dersek ben şahsen yine oyumu ısrarla “birlik bilinci” için kullanıyorum. Farklılıklarımıza saygıyla, birlikte yaşayabildiğimizde renklerimizi hayata yansıtacağız, keşfedeceğiz kendimizi ve birbirimizi ve insan olmak tam olarak böyle bir şey. Dünyada insanca yaşamak için ümidini yitirmeyen maceracı ruhlara selam olsun!
